Region łęczycki

Folklor ziemi łęczyckiej znany jest głównie z legendy o diable Borucie, którego nazwa wywodzi się od boru i wiąże się z dawnymi, przedchrześcijańskimi demonami leśnymi zamieszkującymi bagna. Podczas Wigilii dzielono się opłatkiem i jabłkiem; wierzono, że młodym zapewni ono rumieńce, a starszym siły do pracy. Kultywowany był obrzęd tzw. wiljorzy – chłopców przebranych w stroje, wykonane z drewna i papieru. Chodzono tu również z szopką. We wsiach dworskich kolędowały grupki fornali oraz wiejskich kawalerów z batami wydającymi głośny dźwięk (tzw. obhukiwanie, i opękiwanie); następnie składano życzenia. Do II wojny św. tradycją było chodzenie z gaikiem oraz z kurkiem – symbolem wiosny i urodzaju. Do tradycyjnego rękodzieła, wykonywanego tylko w tym regionie, należą chusty kamelowe.

Tekst: Alicja Woźniak

Nazwa

Region łęczycki bierze swą nazwę od głównego ośrodka regionu – Łęczycy.

Terytorium

Granice regionu łęczyckiego wyznaczały w sposób naturalny rzeki: Ner od zachodu i od południa na linii Stryków-Zgierz; od północy Bzura aż po Kłodawę i Krośniewice; na wschodzie obszar na obu brzegach rzeczki Moszczenicy. Są to tereny niziny środkowej Polski i tylko częściowo Wyżyny Łódzkiej.

Osadnictwo

W II połowie XVIII w. na grunty arcybiskupie przybywają koloniści zwani olendrami, co wiąże się z rolnictwem ale przede wszystkim z przemysłem - napływają sukiennicy z zaboru pruskiego, małorolni chłopi, rzemieślnicy i handlarze.

Krótki rys historyczny

Ziemia łęczycka z centralnie położoną Łęczycą była ważnym, książęcym ośrodkiem administracyjno-gospodarczym już od XIII wieku. Za czasów Kazimierza Wielkiego była siedzibą starosty i wojewody. Przechodziły tu ważne szlaki handlowe z Wielkopolski na Mazowsze, z Małopolski na Kujawy i Pomorze. Istniały tu dobra królewskie, duchowne i szlacheckie. Wysokiej jakości ziemie dawały podstawę do rozwoju uprawy warzyw, przez co łęczyckie stało się warzywnym zapleczem szybko rozwijającej się aglomeracji łódzkiej.

Kultura ludowa

Gwara i folklor słowny

Folklor ziemi łęczyckiej znany jest głównie z legendy o diable Borucie. Nazwa Boruty pochodzi od boru i wiąże się z dawnymi, przedchrześcijańskimi demonami leśnymi. Łęczyca położona jest wśród bagien i podmokłych terenów, wśród których widywano demony, nieziemskie istoty takie jak strzygi, zmory, południce i widma. Postacią pojawiającą się jednak najczęściej był diabeł Boruta. W przekazie ustnym istniał jako Boruta szlachcic w kontuszu, pan na zamku, Boruta czarny, Boruta błotny, którego można było spotkać na łąkach, Boruta topielec mieszkający w wodach Bzury, Boruta w postaci sowy strzegącej skarby, Boruta wietrny czy Boruta fircyk – panek, spędzający czas w karczmach.

 

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Folklor muzyczny regionu łęczyckiego kontynuowany jest przez Kapelę Tadeusza Kubiaka. Zespół zaliczany jest do autentycznych, w którego repertuarze znajdują się: kujony, zawijosy, zabłocioki, mazury i oberki.

 

Obyczaje i obrzędy

Tradycyjne obrzędy doroczne i rodzinne w Łęczyckim obchodzone były tak jak na całym obszarze Polski środkowej. Boże Narodzenie rozpoczyna ubieranie choinki, oraz wigilia, podczas której w tym regionie dzielono się zarówno opłatkiem jak i jabłkiem. Wierzono, że młodym zapewni ono rumieńce, a starszym siły do pracy. Kultywowany był obrzęd tzw. wiljorzy, w który brało udział sześciu chłopców w wieku 10–15 lat, przebranych w stroje, wykonane z drewna i papieru. Chodzono tu również z szopką. We wsiach dworskich kolędowały grupki fornali oraz wiejskich kawalerów z batami zakończonymi tak, by przy uderzeniu wydawały głośny dźwięk tzw. obhukiwanie, opękiwanie, następnie składano życzenia. Przed Świętami Wielkiej Nocy odświeżano ołtarzyk i świętą figurkę. Glinianego baranka stawiano na białym obrusie, między dwoma bukietami kwiatów w kształcie serc, wykonanymi z bibuły. Pisanki - to skromnie zdobione tzw. drapanki. Na śniadanie Wielkanocne obowiązkową potrawą była zupa chrzanowa na maślance, a drugi dzień świąt zwany był lanym poniedziałkiem. Do 1939 roku tradycją było chodzenie z gaikiem oraz z kurkiem – symbolem wiosny i urodzaju.

W Muzeum w Łęczycy znajduje się jedna z największych w Polsce kolekcji o tematyce demonicznej. W Grabowie obchodzony jest Ogólnopolski Dzień Cebulowy, a w dniu po świętach wielkanocnych rozgrywana jest przez rzemieślników tradycyjna gra w palanta.

 

Strój

Strój łęczycki wykazuje duże podobieństwo ze strojami sieradzkimi. Jest to uzasadnione wspólną historią ziemi łęczycko-sieradzkiej do końca XVIII wieku. Charakterystyczne są noszone na przełomie XIX/XX w. w okolicach Tumu jednobarwne, w kolorze biskupim samodziałowe wełniaki - sukienki z rękawami; a także kiecki w poziome paski na czerwonym lub buraczkowym tle. Powszechnie jednak ubierano się w wełniaki – kiecki z tłem czerwonym w pionowe paski czarne i zielone. Na pocz. XX wieku zaczęto szyć fartuchy z tkanin fabrycznych: płótna, alpagi, satyny i innych. Kaftany zakładane na koszule to: granatowe dulity, wcięte w pasie z fałdami układającymi się w baskinkę, okrąglaki z zaokrąglonym tyłem, oraz bluzki o kroju miejskim. Koszule miały krój przyramkowy, obszywane były koronką i ozdabiane skromnym haftem, pod szyją z kryzką. Mężatki nosiły tiulowe czepce, później zastąpione półczepcami, zakładanymi jak przepaskę zawiązywaną na karku, ze zdobieniem na czubku głowy.

Charakterystycznym element była chustka kamelowa, której nazwa pochodzi od wielbłądziej wełny w naturalnych kolorach, białym lub czarnym. Była wykonywana szydełkiem, wzdłuż brzegów ozdabiana szerokim pasem koronki o dwóch rodzajach wzorów: w zęby i oczka, robionymi przy użyciu widełek. Noszono jeszcze chustki: jedwabnice, tureckie, pluszówki i grube zimowe chustki barankówki. Świątecznym obuwiem były sznurowane trzewiki i czarne buciki. Strój uzupełniały prawdziwe korale.

Strój męski został bardzo wcześnie zarzucony na rzecz stroju miejskiego. Składał się z: koszuli, spodni, lejbika, spencera, sukmany, pasa, kapelusza lub czapki, oraz długich skórzanych butów. Strój wyróżniała czarna, granatowa lub zielona sukmana z tkaniny samodziałowej lub fabrycznej, z charakterystycznymi wyłogami w kolorze zielonym i podszyciami kołnierza i mankietów w tym samym kolorze. Na koszule lniane zakładano granatowe lub czarne kamizelki. Spencery były krótkie do pasa, jednokolorowe lub w paski, z zapięciem dwurzędowym na pętelki lub patki. Portki samodziałowe miały różną kolorystykę, między innymi w brążki, paski zielono-fioletowo-czarne. Wpuszczano je w długie, czarne, skórzane buty. Na głowie noszono kaszkiety, czyli czapki z daszkiem. Zimą zakładano kożuchy z dużym, wykładanym włosem na wierzch kołnierzem. Do tego noszono długie skórzane buty, karbowane z huncwotami.

 

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Budownictwo tradycyjne w regionie łęczyckim możemy sobie unaocznić na podstawie muzealnych źródeł archiwalnych opisujących wieś Łęka, w której do połowy XIX wieku zabudowa gospodarcza składała się z oddzielnych budynków, a dom mieszkalny, szerokofrontowa chałupa, stała równolegle do drogi. Domy miały konstrukcję sumikowo-łątkową i składały się z centralnie położonej sieni, izby i komory. Bardziej rozbudowane domy miały izby po obu stronach sieni i szczytową komorę. Jedna izba służyła do spania i przyjmowania gości, druga stanowiła kuchnię. Do budowy domów, oprócz drewna, wykorzystywano glinę. Od połowy XIX wieku zaczęto budować domy o zrębowej konstrukcji ścian, a XX wieku murowane. Najstarsze dachy  czterospadowe były kryte gładką strzechą, a w narożnikach schodkową.

 

Zabytki materialne

Jednym z najcenniejszych zabytków regionu łęczyckiego jest romańska archikolegiata z 1161 roku w Tumie, z  imponującym tympanonem i freskami. Nieopodal kolegiaty znajduje się grodzisko kasztelańskie, gdzie powstała rekonstrukcja średniowiecznego grodu - Tum - Perła Romańskiego Szlaku Ziemi Łęczyckiej, a w Kwiatkówku koło Tumu Skansen Łęczycka Zagroda Chłopska.

 

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

W zakresie sztuk plastycznych wysoką pozycję w regionie łęczyckim zajmuje rzeźba, a w niej wizerunek diabła Boruty, znak regionu łęczyckiego. W figurach demonicznych, w tym diabła, specjalizowali się artyści: Ignacy Kamiński działacz społeczny z Oraczewa, Wacław Czerwiński ze Świnic Warckich, oraz Filomena Robakowska. Dzisiaj region ten promuje kutnowski ośrodek z rzeźbiarzami: Antonim Kamińskim, Andrzejem Wojtczakiem i Tadeuszem Kacalakiem, oraz wieloma innymi. Prace ich mają określony styl, charakterystyczną dekoracyjność oraz kolorystykę. Znany jest również artysta Henryk Adamczyk.  Do tradycyjnego rękodzieła, wykonywanego tylko w tym regionie, należą chusty kamelowe. Ten unikatowy element stroju ludowego mógłby stać się dzisiaj wizytówką i promocją regionu.

 

Tradycyjne kulinaria

Do potraw codziennych w regionie łęczyckim należał barszcz biały na zakwasie żytnim zwany cienkuszem oraz polewka mączna kleponka. Kluski ziemniaczane nadziewane twarogiem, śliwkami lub kapustą, nazywano wieprzkami. Kluski drożdżowe - paroki spożywano z kapusta lub herbatą. Jadano pazichę - kapustę mieszaną z ziemniakami. Do weselnych potraw należał groch i kołacz o znaczeniu magicznym, przynoszącym młodym urodzaj.

Literatura

  1. Chlebowska B. 2013, Poskładane z okruchów. Uwagi na temat pracy nad wyposażeniem wnętrza domu mieszkalnego w Łęczyckiej Zagrodzie Chłopskiej, „Zeszyty Wiejskie”, z. XVIII.
  2. Chlebowska B. 2018, W Grabowie Wielkanoc trwa trzy dni. Historia i dzień dzisiejszy Święta Palanta, Łódź.
  3. Czepas P., 2015, Ostatni gliniany dom z Chorek w powiecie łęczyckim i jego mieszkańcy, „Zeszyty Wiejskie”, z. XXI.
  4. Dekowski J.P.,1981, Folklor ziemi łęczyckiej [wspólnie z Z. Hauke], Warszawa.
  5. Dekowski J.P., 1964, Ogólna charakterystyka Łęki (pow. Łęczyca), „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, seria etnograficzna nr 8, 19-27
  6. Dekowski J.P., 1964, Znaczenie terenów nadrzecznych i wodnych w życiu wsi łęczyckiej, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, seria etnograficzna nr 8, 71-100. Z badań nad pożywieniem ludu łęczyckiego, tamże, s. 185–197. Ważniejsze zwyczaje i obrzędy wesela łęczyckiego, tamże, s. 199–226.
  7. Paszkowska-Wróblewska B., 1964, Tradycyjne budownictwo w Łęce, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna”, nr 8.
  8. Paszkowska-Wróblewska B., 1969, Gliniane domy w Chorkach, Łęczyca, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna”, nr 13.
  9. Woźniak A., 2014, Strój łęczycki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych”, Wrocław.
  10. Woźniak A., Dłużewska – Sobczak A., 2007, Łęczyckie chusty kamelowe, Łęczyca – Łódź.
nie

Zobacz także

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Region piotrkowski

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Region sieradzki

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Region wieluński

Więcej

Ta strona korzysta z plików cookies. Sprawdź naszą politykę prywatności żeby dowiedzieć się więcej.

0%