Stara wioska na mazowszu

Region piotrkowski

Dla dzieci chodzących po kolędzie pieczono tzw. szczodraki – wypieki z ciasta żytniego lub pszennego z syropem buraczanym, których wyrabiano ponad 15 odmian. Z ciasta chlebowego pieczono w ognisku podpłomnik; jeszcze na początku XX wieku wierzono, że przynosi ulgę cierpiącym duszom. Charakterystycznym elementem zdobniczym w regionie były pająki, które wieszano w izbie pod pułapem. Miały one kilka tarcz składających się ze skrzyżowanych patyczków oplatanymi wełną, w kolorystyce przypominająca pasiastą tkaninę z tego regionu. Z bibuły wykonywano również kwiatowe koronki na obrazy i bukiety na ołtarzyki.

Tekst: Alicja Woźniak

Nazwa

Region piotrkowski zawdzięcza swą nazwę stolicy regionu – Piotrkowowi Trybunalskiemu.

Terytorium

Geograficznie obszar regionu piotrkowskiego leży na Wysoczyźnie Bełchatowskiej, natomiast administracyjnie w południowej części województwa łódzkiego. Północna jego część sięga powyżej rzeki Wolbórki, dopływu Pilicy, wschodnią granicę tworzy Pilica, a południową i zachodnią częściowo Widawka, dopływ Warty oraz Grocholice i Bełchatów.

Osadnictwo

Jest to obszar przejściowy pomiędzy Wielkopolską i Małopolską, co miało duże znaczenie w rozwoju gospodarczym i kulturalnym tego regionu. Piotrkowskie graniczyło na wschodzie z opoczyńskim i rawskim, na południu z radomszczańskim, na zachodzie z sieradzkim, na północy z łęczyckim. Na terenie Polski środkowej osadnictwo przedfeudalne miało charakter rozproszony, dopiero w XII wieku zaczęły powstawać wsie o zwartej zabudowie.

Krótki rys historyczny

Region położony jest na pograniczu trzech historycznych dzielnic: Mazowsza, Wielkopolski oraz Małopolski i w częściach do nich przyległych podlegał ich wpływom. Za czasów Kazimierza Wielkiego przebiegały tutaj ważne szlaki handlowe łączące Ruś Halicką z Pomorzem Szczecińskim, Węgry z Gdańskiem. Funkcjonowały dobra państwowe, kościelne jak i duże majątki ziemskie. Powodowało to zróżnicowanie ludności wiejskiej. Widoczne są lokalne odmiany: wolborska, bełchatowska i czarnocińska.

Kultura ludowa

Gwara i folklor słowny

Piotrkowskie usytuowane jest na obszarze ziemi sieradzko-łęczyckiej. Jest to teren gwar o charakterze pogranicznym.

 

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec

Muzyka piotrkowska nie jest szeroko znana, ulega wpływom okolicznych regionów etnograficznych. Promuje ją Zespół Ludowy „Piliczanie” z Sulejowa.

 

Obyczaje i obrzędy

W piotrkowskim ze starych zwyczajów z okolic Wolborza znane jest oprowadzanie przez kawalerów turonia, niedźwiedzia i głośnymi okrzykami zapraszanie dziewcząt do karczmy. Tak zwany przewodnik tańczył z każdą dziewczyną, dopóki nie otrzymał za nią datku pieniężnego. Później w podobny sposób odbywała się licytacja kawalerów. Oprócz przodownika, którym był wiodący gospodarz, brali w nim udział wyłącznie kawalerowie. Kulminacyjnym punktem był taniec zwany siemieniec, w którym prowadzący w korowodzie tanecznym obijał kawalerów miotłą na konopie i urodzaj zboża. W Środę Popielcową i w ostatnim dniu karnawału tańczyły również młode mężatki, nazywano to wkupem bab w grono gospodyń. W zwyczajach tych widoczne są stare praktyki magiczne mające zapewnić duży wzrost roślin. Pierwszy dzień Wielkanocy spędzano przy śniadaniu w gronie rodzinnym. W lany poniedziałek, śmigus – dyngus, rozpoczynało się życie towarzyskie. Dyngusować znaczyło otrzymywać wykup a śmigus to zwyczaj uderzania dziewcząt witkami wierzbowymi lub oblewanie wodą. W piotrkowskiem, w noszeniu stroju ludowego do dzisiaj wyróżnia się procesja w święto Bożego Ciała, w Czarnocinie, Wolborzu i innych miejscowościach.

 

Strój

Podstawę stroju kobiecego stanowiły samodziałowe wełniaki do pasa lub ze stanikiem, zapaski do pasa i na ramiona, koszule, gorsety, kaftany, chustki, czepce i trzewiki. W połowie XIX wieku podstawowym kolorem wełniaków był czerwony, obok którego występowały w różnym układzie barwy: brązowa, niebieska i biała. Tkanina miała wąskie paski i dekoracyjny splot kostkowy - przeplotkę, uzyskiwaną podczas tkania przy pomocy deski, lub zwiększonej liczby nicielnic. W niektórych wsiach, na przykład w Czarnocinie, wełniaki plisowano i zdobiono naszywanymi kolorowymi tasiemkami; zdarzało się, że naszywano ich siedem rzędów. Na wełniaki zakładano samodziałowe fartuchy – zapaski, tkane również splotami dającymi efekt kostkowego układu pasków. Ozdabiane były również naszytymi tasiemkami, a po 1910 roku wykańczane szydełkową koronką. Noszono również zapaski do odziewu, czyli na ramiona. Koszule, o kroju przyramkowym, haftowane były techniką krzyżykową w zgeometryzowane kompozycje szlakowe z motywami roślinnymi, w kolorach czerwono - czarnych. Do wełniaków zakładano również gorsety z czarnego aksamitu, najstarsze haftowane koralikami i cekinami w rózgi. Kaftany szyto z materiałów fabrycznych. Mężatki nosiły haftowane tiulowe czepce, później półczepce. Kobiety miały kilka rodzajów chustek, drukowane w kwiaty szalinówki, fabryczne chustki w kratę zimówki, noszone jako wierzchnie okrycie. Strój ozdabiano koralami, dmuchanymi paciorkami. Na nogi zakładano dzianinowe pończochy i trzewiki.

Mężczyźni do stroju świątecznego zakładali lniane koszule, ozdobione na przodzie – gorsie haftem, o modzie zgodnej z aktualną modą kobiecą. Samodziałowe portki były wykonane z fabrycznej, sukiennej jednokolorowej tkaniny, białej, czarnej lub granatowej. Na koszulę zakładano lejbiki, czyli kamizele, spencery, czyli krótkie marynarki do pasa - szyte z tkanin w kolorach: modrym, czarnym, niekiedy ciemnozielonym, buraczkowym lub siwym. Za okrycie wierzchnie służyły sukienne sukmany z fałdami z tyłu, siwe z czarnym szamerowaniem, przepasywane samodziałowym pasem, z przewagą koloru czerwonego. Na głowie noszono rogatywki z granatowego, rzadziej czarnego lub ciemnozielonego sukna, kaszkiety, kapelusze filcowe, zimą baranice. Spodnie wpuszczano w długie buty z cholewami.

 

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

W regionie piotrkowskim dominowały ulicówki z budynkami po jednej lub po obu stronach drogi, bywały również inne nieregularne osiedla. W okolicach Piotrkowa Trybunalskiego i Działoszyna, w II połowie XIX w. jako budulec wykorzystywano złoża wapienne. W obrębie niektórych gospodarstw wydobywano skałę kilofami, łupano na płaskie, nieregularne płyty, z których powstawały budynki. Domy murowane ze skały wapiennej reprezentują najczęściej typ budynków jednotraktowych, o dwóch izbach i sieni. Dachy były dwuspadowe, kryte słomą, a szczyty obijano deskami. Skały wapienne i kamienie służyły również na podwaliny i jako surowiec do budowy pieców. Podstawowym budulcem w piotrkowskim było drewno. Budowano także z kamieni, którymi wypełniano ściany, głównie zabudowań gospodarczych. Do budowy domów murowanych z cegieł używana była surówka i cegły wypalane systemem polowym.

 

Zabytki materialne

Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim mieści się w budynku Zamku Królewskiego, w którym jest Dział Etnograficzny.

 

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Tradycyjnymi rzemiosłami praktykowanymi w regionie, wykonywanymi zarówno w celach zarobkowych, jak i na własny użytek, były: tkactwo, plecionkarstwo, garncarstwo, które tutaj rozwinęło się w Tuszynie, ale które tylko szczątkowo przetrwało po wojnie.

Wnętrza izb dekorowano różnymi ozdobami wśród których na wyróżnienie zasługują wycinanki z okolic Wolborza, wielobarwne koliste i kwadratowe naklejanki. Uzyskiwano je za pomocą naklejania na siebie kolejnych elementów zróżnicowanych kolorystycznie. Niektóre z nich przedstawiały sceny z życia, lub ptaki czy zwierzęta w ujęciu pasowym. Innym rodzajem były gwiozdki z łebkami, złożone z krążka, w którym od środka rozchodziły się  paski zakończone łebkami lub wianuszki o kształcie przestrzennej rozety, o półkolistych płatkach wykonanych ze skręconej bibuły. Cebule, to bukiety wyglądające jak roślina w doniczce o rozłożonych na zewnątrz liściach. Współcześnie wykonuje je Wanda Plich z Wolborza. Innym elementem zdobniczym były pająki, które wieszano w izbie pod pułapem. Podzielić je można na kuliste wbijane, tarczowe plecione ze słomy lub wełny, krystaliczne, ostrosłupowe, przypominające żyrandole, oraz łańcuchowe. W regionie piotrkowskim plecione pająki miały kilka tarcz składających się ze skrzyżowanych patyczków oplatanymi wełną, w kolorystyce przypominająca pasiastą tkaninę z tego regionu. Z bibuły wykonywano również kwiatowe koronki na obrazy i bukiety na ołtarzyki.

 

Tradycyjne kulinaria

Dla dzieci chodzących po kolędzie w regionie piotrkowskim pieczono w tzw. szczodry wieczór, z ciasta żytniego lub pszennego z cukrem lub syropem buraczanym szczodraki. Wyrabiano ich ponad 15 odmian: precelki, ciastka figuralne, bułeczki. Codzienną zupą była zalewajka, czyli barszcz z ziemniakami zwany tutaj bandosem. Z ciasta chlebowego pieczono w ognisku podpłomnik, jeszcze na początku XX wieku wierzono, że przynosi ulgę duszom cierpiącym.

Netografia

Literatura

  1. Dekowski J.P., 1961, Tradycyjne potrawy na wieczerzy wigilijnej w Piotrkowskiem, „Gazeta Ziemi Piotrkowskiej” nr 51.
  2. Dekowski J.P.,1954, Strój piotrkowski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych”, Wrocław.
  3. (red) B. Kopczyńska - Jaworska, A. Nadolska - Styczyńska, A. Twardowska, 2007, Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, Pułtusk.
  4. Lechowa I., 1987, Tradycyjny rok obrzędowy we wsiach Polski środkowej (zróżnicowanie i przemiany), „ Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”,Seria Etnograficzna nr 24, s.17-194.
  5. Dekowski P., 1967, Z badań nad obrzędowością weselną we wschodniej części powiatu piotrkowskiego, „ Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, Seria Etnograficzna, nr 11, s.11-131.
  6. Drozdowska W.,1969, Strój ludowy w Czarnocinie, powiat łódzki, „Polska Sztuka Ludowa” nr 1, s.57-65, Warszawa.
  7. Paszkowska-Wróblewska B., 1984-1985, Elementy zdobnicze izby wiejskiej na terenie Polski środkowej, „ Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, Seria Etnograficzna, nr 30, s.49-71.
  8. Plucińska A., 2021, Nożycami opowiedziane. Wycinanki w województwie łódzkim, Łódź.
  9. Woźniak A., 2023, Strojne brążki, paradne ubiory. Różnorodność w województwie łódzkim, Lubochnia.
nie

Zobacz także

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Region wieluński

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Region sieradzki

Więcej

Grupa etnograficzna

Region łęczycki

Więcej

Ta strona korzysta z plików cookies. Sprawdź naszą politykę prywatności żeby dowiedzieć się więcej.

0%