![Stara wioska na mazowszu](uploads/images/object/48.jpg)
Dom zrębowy, Grabówko, powiat Kwidzyński, 1969. Fot. Muzeum Narodowe w Gdańsku. https://www.mng.gda.pl/
Powiśle
Osadnictwo na tym obszarze sięga czasów staropruskich krain Pomezanii i częściowo Pogezanii. Po podboju Prusów przez Krzyżaków zaczęły powstawać zamki i grody. W XVI wieku na obszarze nadwiślańskim osiedlili się mennonici z Niderlandów, a na ziemi malborskiej polska szlachta. Obrzeża regionu zamieszkiwała również ludność niemiecka. Do dzisiaj można na tym terenie oglądać zabytki pokrzyżackie, a także ekspozycje etnograficzne prezentujące kulturę ludową Powiśla. Warto w tym celu odwiedzić muzeum w Kwidzynie oraz wystawę „Sztum i ziemia sztumska” w Sztumie.
Tekst: dr Aleksandra Paprot-Wielopolska
Nazwa
Nazwa „Powiśle” po raz pierwszy pojawiła się w 1920 r. po plebiscycie w dawnych Prusach Wschodnich. Wprowadził ją Związek Polaków w Niemczech dla określenia obszaru, na którym mówiono gwarami malborskimi.
Terytorium
Region obejmuje tereny nizinne w Dolinie Wisły, gdzie były żyzne ziemie i wykształcił się mikroklimat sprzyjający rozwojowi rolnictwa i sadownictwa. W pozostałej części przeważają pagórki, tereny leśne i jeziora.
Osadnictwo
Jest to obszar staropruskich krain: Pomezanii i częściowo Pogezanii. Krzyżacy po podboju Prusów zaczęli tu wznosić zamki i grody. W pasie nadwiślańskim od XVI w. osiedlali się mennonici z Niderlanów, a na obszarze ziemi malborskiej szlachta polska. Obrzeża regionu zamieszkiwała ludność niemiecka.
Krótki rys historyczny
Po 1945 r. wysiedlono dotychczasowych mieszkańców, głównie Niemców, i przybyli tu osadnicy z Polski centralnej, południo-wschodniej, z Kresów Wschodnich oraz ludność z akcji „Wisła”.
Kultura ludowa
Gwara i folklor słowny
Na ziemi malborskiej wykształcił się dialekt malborski (należący do dialektu wielkopolskiego), który klasyfikuje się też jako gwarę malborską lub zespół gwar malborskich. Dialekt ten ma silne związki z ziemią lubawską i chełmińską. Posiada wiele cech mazowieckich, co było spowodowane polskim osadnictwem na ziemi malborskiej. Obecne są w nim wpływy obcych języków: staropruskiego i niemieckiego.
Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec
Folklor muzyczny został spisany głównie na przełomie XIX i XX w. przez badaczy kultury ludowej ziemi malborskiej. Wiele pieśni pochodzi z czasów przedrozbiorowych i jest w nich widoczne tło historyczne. Najwięcej z nich jest związanych z obrzędowością weselną i okresem żniw. Pozostałe prezentują tematykę miłosną, żołnierską, pielgrzymkową, dziadowską, myśliwską, humorystyczną, kołysanki i zwyczaje związane z zażywaniem tabaki. Od lat 70. XX w. tradycje muzyczne i taneczne regionu upowszechnia Zespół Pieśni i Tańca „Powiśle” z Kwidzyna.
Obyczaje i obrzędy
Obrzędowość wśród ludności polskiej była zbliżona do tej w pozostałych częściach kraju. W Wigilię Bożego Narodzenia w okolicach Waplewa Wielkiego chodzili gwizdy z gwiazdą, czyli mężczyźni przebrani za kozy, bociany i niedźwiedzie okręcone grochowinami. Grupa kolędników liczyła nawet 20 osób. 26 grudnia – na św. Szczepana rzucano podczas mszy w kościele owsem i grochem na kapłana. W Nowy Rok wypiekano pieczywo obrzędowe. W Poniedziałek Wielkanocny smagano gałązkami brzozowymi. W wigilię św. Jana palono na najwyższym punkcie na polu za wsią beczki smolne dla czarownic. Młodzi mężczyźni kijami umaczanymi w smole rozszerzali ogień wokół beczki, by potem nad nim skakać. Obrzędowość ludności pochodzenia niemieckiego łączyła się z kolei z wyznaniem
ewengelickim i mennonickim.
Strój
Nieliczne opisy dotyczą obszaru zamieszkiwanego przez ludność polską na ziemi malborskiej i wskazują, że kobiety nosiły czarne, zielone lub żółte chusty wiązane nad czołem w podwójny węzeł, czerwone wełniane spódnice lub ciepłe spódnice z baju w kolorze białym, niebieskim lub czerwonym, na to fartuch w pstre desenie i czerwone wełniane pończochy. Na wierzch zakładały żółte lub czerwone kaftany, niebieskie suknie, spodniki czerwone, chusty białe lub wzorzyste. Mężatki zakładały czepki obszyte czarną koronką, z denkiem haftowanym w złote motywy kwiatowe. Obwiązywano je jedwabną chustą, tworząc nad czołem kokardę. Mężczyźni nosili zwężony u góry kapelusz z szerokim rondem, granatowe płaszcze z długimi pelerynami i wywiniętym kołnierzem, czerwoną chustkę na szyi, pod płaszcz zakładali krótką granatową jakę, spodnie w tym samym kolorze i buty z cholewami do kolan. Nie zachował się żaden kompletny strój lub jego ikonografia. Dopiero w 1975 r. na potrzeby Zespołu Pieśni i Tańca „Powiśle” powstała rekonstrukcja stroju powiślańskiego, nawiązująca częściowo do opracowań etnografów. Występuje on głównie w kolorze czerwonym i niebieskim. Do stroju kobiecego wprowadzono chustę zamiast czepka, a zdobienia stroju wykonane zostały powiślańskim haftem białym. Strój, również w innych kolorach, upowszechnił się wśród członkiń kół gospodyń wiejskich.
Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi
Wiele wsi na Powiślu powstało już w średniowieczu, co uwidacznia się w ich układach o charakterze ulicówki ze zwartą zabudową przy drodze. Część nizin nadwiślańskich podlegała później kolonizacji olęderskiej i zamieszkali tam mennonici. Najczęściej występowały tam wsie w typie rzędówki, gdzie drewniane zagrody były usytuowane przy głównej drodze w większej odległości od siebie. Czasem można było wyróżnić też odległe kolonie. Dalej odchodziły od nich podłużne pasy pól, które były poprzecinane kanałami i rowami melioracyjnymi. Można wskazać budynki mieszczące pod jednym dachem część mieszkalną, oborę i stodołę oraz zabudowania o układzie rozproszonym, gdzie dom i budynki gospodarcze stoją oddzielnie. Niektóre drewniane budynki mieszkalne posiadały wystawkę w formie podcienia. W regionie występowały też zabudowania folwarczne, a także dwory i pałace.
Zabytki materialne
Na Powiślu pozostały zabytki pokrzyżackie. W pasie nizin nadwiślańskim zachowało się kilka cmentarzy mennonickich. Ekspozycja etnograficzna prezentująca kulturę ludową Powiśla znajduje się w muzeum w Kwidzynie oraz na wystawie „Sztum i ziemia sztumska” w Sztumie.
Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło
Dawniej mieszkańcy Powiśla trudnili się plecionkarstwem i korzystali z młodych pędów wierzb porastających brzegi rzek i rowów nadwiślańskich. Tradycje te przez wiele lat kontynuowało Technikum Wikliniarsko-Trzciniarskie w Kwidzynie. Dla regionu charakterystyczny jest haft biały, który upowszechnił się w połowie XIX w. Haftowano na cienkich i średniej grubości lnianych płótnach i batyście nićmi lnianymi oraz bawełnianymi. W latach 60. XX w. podjęto się odtworzenia haftu m.in. na podstawie zbiorów znajdujących się w muzeum w Kwidzynie i zaczęto haftować bieliznę stołową i elementy stroju powiślańskiego. Obecnie w Pastwie znajduje się Pracownia Haftu Artystycznego. Rozwija się też rzeźba ludowa m.in. Ryszarda Rabeszki. Jego prace przedstawiają głównie postacie świeckie, ale specjalizuje się też kapliczkach i przedstawieniach diabłów.
Tradycyjne kulinaria
Mieszkańcy dawniej spożywali wiele zup mlecznych, z mąką, kluskami, kaszami lub ziemniakami, np. zacierkę, smelkę, breję, zagraj, parzybrodę, rosół z mięsem i ziemniakami, zupę śliwkową. W tygodniu przyrządzano groch z kapustą kiszoną, szurane (tarte) ziemniaki, śledzie z ziemniakami, kluski ze słoniną, pasternak z mięsem. Latem spożywano kwaśne mleko ze śmietaną i chlebem. Przygotowywano kul – parzone liście ćwikły lub lebiody posiekane i wymieszane z okraszoną kaszą jęczmienną. W czasie Bożego Narodzenia pieczono fafernuski, a w karnawale pączki i kręgle. Podczas świąt jedzono czerninę, a w poście ziemniaki z olejem lnianym. W XIX w. na nizinach nadwiślańskich rozwijało się sadownictwo. Rosło tu wiele odmian śliw i jabłoni, co wpłynęło na miejscowe kulinaria i tradycje związane z wytwarzaniem powideł i innych przetworów z owoców. Do dziś są one kontynuowane, o czym świadczą m.in. wpisy na listę produktów tradycyjnych: powideł nebrowskich, powiślańskiej śliwki w occie, octu śliwkowego, nalewki śliwkowej nebrowianki i jabłka czernińskiego.
Netografia
Nazwa regionu/grupy
http://kwidzynopedia.pl/index.php/Powi%C5%9Ble
Terytorium
https://pomorskie.travel/artykuly/powisle-na-granicy-dwoch-wojewodztw/
Osadnictwo
http://www.holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=kwi&id=1
Rys historyczny
https://www.youtube.com/channel/UCqidtH5z6MbyJX52ntDd6AA
Obyczaje i obrzędy
https://edd.nid.pl/wydarzenia/dawne-tradycje-i-obyczaje-slubne-powisla/
Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi
http://www.holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=kwi&id=ilustracje
Zabytki materialne
https://www.ruszajwdroge.pl/2022/07/podcast-pomorskie-Powisle-region-atrakcje-ciekawe-miejsca.html
Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło
https://www.gokkwidzyn.pl/pracownia-haftu-artystycznego
https://zgstl.pl/tworcy_ludowi/ryszard-rabeszko/
Tradycyjne kulinaria
https://www.gov.pl/web/rolnictwo/piernik-staropolski-z-powisla
https://www.gov.pl/web/rolnictwo/nebrowianka-nalewka-sliwkowa
http://powidla.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=27&Itemid=1
https://www.gov.pl/web/rolnictwo/jablko-czerninskie
Inne wyróżniki
https://powisle.org/project/projekt-100-lat-plebiscytu-na-powislu/
Literatura
- Sylwia Geelhaar, Problematyka rekonstrukcji stroju ludowego Dolnego Powiśla, [w:] Stroje ludowe jako fenomen kulturowy, red. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz, Seria: Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt specjalny, Wrocław 2013, s. 69–79.
- Władysław Łęga, Ziemia malborska. Kultura ludowa, Gdynia 2018.
- Aleksandra Paprot-Wielopolska, Żuławy i Powiśle. Kreowanie tożsamości lokalnych i regionalnych po 1989 roku, Warszawa 2018.
- Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego, Katalog, cz. I, red. Anna Kwaśniewska, Gdańsk 2017.
- Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego, Katalog, cz. II, red. Anna Kwaśniewska, Gdańsk 2017.
- Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie. Pomorze, t. 39, Wrocław–Poznań 1965.
- Józef Łęgowski, Materiały etnograficzne z Pomorza Gdańskiego. Kaszuby – Kociewie – Powiśle, Gdynia: 2017.
- Maciej Prarat, Architektura chłopska Doliny Dolnej Wisły w latach 1772-1945 i jej problematyka konserwatorska, Toruń 2012.
- Krystian Zdziennicki, Tradycyjna kuchnia Powiśla, Gdynia 2022.
- „Zeszyty Kwidzyńskie: Haft Powiślański”, nr 13, red. Henryk Michalik, Kwidzyn 2010.