Stara wioska na mazowszu

Ukraińcy

Otwórzcie drzwi do magicznego świata historii i kultury Ukraińców, którzy osiedlili się na malowniczym Dolnym Śląsku. Ich losy splecione są z dramatycznymi przesiedleniami i niezłomnym dążeniem do zachowania tożsamości. Przeniknijcie przez mgliste zasłony czasu, by odkryć piękno gwary, nutę melancholii w pieśniach i geometrię tradycyjnego haftu. Pozwólcie sobie poczuć zapach ziemniaczanych pierogów i czerwonego barszczu, które smakują jak opowieści o rozległych ukraińskich stepach. Na Dolnym Śląsku ich kultura rozkwitła na nowo, stając się integralną częścią regionalnego dziedzictwa.

Tekst: Marta Derejczyk

Nazwa

Ukraińcy

Terytorium

Powojenny porządek polityczny na mapie Europy i ustalenie nowego przebiegu granic państwowych na Konferencji w Jałcie w 1945 r. spowodował, że ludność ukraińska zamieszkała po “polskiej stronie” ustanowionych granic została objęta kilkoma falami przymusowych wysiedleń. Ukraińców z Beskidu Niskiego, Bieszczadów, Nadsania i Chełmszczyzny deportowano za wschodnią granicę już w latach 1944-1946, pozostałych objęły kolejne etapy wysiedleń, tym razem głównie na przyłączone do Polski Ziemie Zachodnie i Północne.

Osadnictwo

Ludność ukraińska na Dolnym Śląsku to duża i zróżnicowana społeczność. Przedstawiciele tej mniejszości przybywali na polskie ziemie zachodnie w kilku głównych falach: od 1945 r. i zakończenia II wojny światowej (dobrowolnie); w ramach przymusowego przesiedlenia w ramach tzw. Akcji “Wisła”; w ciągu kolejnych kilkudziesięciu lat (najczęściej jako migranci zarobkowi) i od 2022 r. po inwazji Rosji na Ukrainę jako uchodźcy wojenni.

Krótki rys historyczny

Wydarzeniem, które miało najważniejszy wpływ na losy tej społeczności, była przeprowadzona w 1947 r. tzw. Akcja “Wisła”. Miała ona na celu przesiedlenie ludności zidentyfikowanej jako ukraińska na przyłączone po wojnie do Polski Ziemie Zachodnie i Północne. Z terenu ówczesnych województw krakowskiego, lubelskiego i rzeszowskiego wywieziono wówczas łącznie 150 000 osób i w sposób celowy osiedlono w rozproszeniu, co miało wpłynąć na przerwanie ciągłości kulturowej. Wraz z Ukraińcami przesiedleniami objęto też Łemków i Bojków. Na teren dawnego województwa wrocławskiego trafili przede wszystkim mieszkańcy Łemkowszczyzny i okolic Lubaczowa - Rawy Ruskiej. Osiedlano ich głównie w okolicach Wołowa, Lubina, Legnicy, Kożuchowa, Szprotawy i Głogowa.

Kultura ludowa

Gwara i folklor słowny

Przesiedlona na Dolny Śląsk w 1947 r. ludność ukraińska posługiwała się gwarami dialektu południowo-zachodniego języka ukraińskiego - przede wszystkim gwarami nadsańskimi, bojkowskimi i łemkowskimi. Klasyfikację gwary łemkowskiej jako należącej do dialektu języka ukraińskiego akceptują ci Łemkowie, którzy uważają się za Ukraińców o etniczności łemkowskiej. Duża grupa podkreśla jednak odrębność zarówno narodowościową jak i językową swojej tożsamości.

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Najstarsze znane pieśni ukraińskie to pieśni obrzędowe - związane z cyklem dorocznym i obrzędowością rodzinną. W pierwszym cyklu najważniejsze gatunki pieśni to te śpiewane w czasie Świąt Bożego Narodzenia (koliadki i szczedriwki, śpiewane w wigilię Jordanu i w wigilię Nowego Roku), w czasie Świąt Wielkanocnych (hajiwki i wesnianki - pieśni wiosenne) oraz pieśni okresu letniego (kupalskie - śpiewane w noc świętojańską oraz pieśni żniwne). Do cyklu obrzędowości rodzinnej należą natomiast głównie pieśni weselne i lamenty pogrzebowe. Pieśni obrzędowe wykonywano najczęściej w grupie jednym głosem (unisono), natomiast dla innych pieśni typowy jest wielogłos. Popularne są pieśni kozackie, czumackie i liryczno - miłosne.

Obyczaje i obrzędy

W ukraińskiej kulturze ludowej podobnie jak w polskiej, najważniejsze obrzędy są związane z zaklinaniem urodzaju, zdrowia i dobrobytu. Te rytuały odbywają się w kluczowych momentach rocznego cyklu słonecznego i są ściśle powiązane z najważniejszymi świętami religijnymi. W tej swoistej magii ważną rolę odgrywają rekwizyty i specjalne potrawy. Ciekawym przykładem pieczywa obrzędowego jest ukraińska paska - słodki drożdżowy chlebek, często z rodzynkami, wypiekany przy okazji obchodów Świąt Wielkanocnych. Był on wkładany do koszyczka z innymi potrawami do poświęcenia (kiełbasą, szynką, tartym chrzanem, ćwikłą, masłem, zapiekanym na słodko serem, solą, pisankami). Do koszyka wkładano też świeczkę, którą przed poświęceniem pokarmów należało zapalić. Do przyjściu do domu wypowiadano słowa: “Paska do chaty - wszystkie czorty z chaty”. Znany był też zwyczaj wkładania małych dzieci do koszyka lub torby z paską wraz z przemową: “Żebyś rosło tak szybko, jak rośnie paska, żeby twój rozum był tak bogaty, jak ten koszyk”. Jeśli natomiast w domu była młoda dziewczyna, to ojciec kładł jej na głowę paskę, mówiąc: “Żebyś była tak dostojna, jak ta paska pszeniczna”.

Strój

Specyficzna sytuacja polityczna mniejszości ukraińskiej nie sprzyjała eksponowaniu swojej odrębności, co obejmowało również zarzucenie używania stroju odświętnego w sytuacjach publicznych. Jeśli posiadano elementy tradycyjnej odzieży, przechowywano je jako rodzinne pamiątki albo przeznaczano na strój do własnego pochówku. Z czasem do rangi symbolu tej grupy urosła koszula (soroczka) z krzyżykowym haftem na piersiach i stójce (u mężczyzn) lub na piersiach i szerokich rękawach (kobiety), tzw. wyszywanka. Takie koszule zakłada się dziś również do współczesnego garnituru albo prostej, najczęściej ciemnej spódnicy. W 2007 r. ustanowiono trzeci czwartek maja Międzynarodowym dniem wyszywanki.

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Okolice, z których wysiedlono ludność ukraińską, Bojkowską i Łemkowską, to przede wszystkim obszar występowania chałup o nazwie chyża - budowanych z belek wiązanych w węgłach “na obłap”, z czterospadowym, krytym słomą dachem. Pod jednym dachem wraz z sienią, izbą i komorą znajdowały się też pomieszczenia dla zwierząt, np. stajnia i owczarnia. Zupełnie inne warunki mieszkalne czekały ich po Akcji “Wisła”. Ludność osiedlana była na Dolnym Śląsku po dwóch latach od objęcia tych terenów polską administracją. Przydzielano im w związku z tym już najczęściej gospodarstwa zdewastowane, z budynkami mieszkalnymi w bardzo złym stanie. Trudności adaptacyjne potęgował fakt, że celowo byli kierowani do różnych miejscowości. Mieszkali więc z najbliższą rodziną, tracąc codzienne relacje z dalszymi krewnymi i dotychczasowe więzi międzysąsiedzkie.

Zabytki materialne

Przesiedlenia odbywały się pod przymusem i w pośpiechu, co uniemożliwiało ludności zabranie wielu przedmiotów. Nierzadko w ciągu ledwie 30 minut trzeba było spakować dobytek całej rodziny, dostępne pożywienie (szczególnie odczuwalny był fakt, że nie można było zebrać i zabrać ze sobą wysianego zboża, gdyż wysiedlenie przeprowadzono przed żniwami) oraz podstawowe sprzęty rolnicze.

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Rozpoznawalnym elementem niematerialnego dziedzictwa ukraińskiej społeczności jest tradycyjny haft krzyżykowy o motywach geometrycznych. Wykonuje się go najczęściej na jasnym płótnie lnianym lub bawełnianym, wykorzystując do haftowania ornamentu z malutkich krzyżyków wysokiej jakości ozdobne nici o kontrastowych kolorach. Taki haft służy do zdobienia elementów odzieży, kap i obrusów dekorujących wnętrze domu oraz specjalnych tkanin o znaczeniu obrzędowym – płóciennych podłużnych ręczników.

Tradycyjne kulinaria

Kuchnia ukraińska jest różnorodna i bogata, a jej podstawę stanowią lokalne warzywa i zboża. Na co dzień jada się dużo zup: czerwony barszcz z fasolą, znany w innych krajach jako barszcz ukraiński, kapuśniak, rosolnik - rodzaj zupy ogórkowej, zielony barszcz, rosół, solianka - zupa z kiełbasy i kiszonych ogórków. Podobnie jak w polskiej kuchni zupa jest typowym pierwszym daniem obiadowym. Na drugie danie serwuje się takie potrawy jak pierogi na słodko lub słono, wszelkie dania z ziemniaków gotowanych, smażonych i pieczonych, naleśniki, faszerowane kotlety, gulasz, gołąbki, placki ziemniaczane (dyruny), rolady mięsne czy wieprzowina z czosnkiem i sałem (słoniną).

Inne wyróżniki 

Ważną częścią tożsamości tej grupy stanowi odrębność religijna - prawosławie i grekokatolicyzm. Szczególnie cerkiew prawosławna miała dla przesiedlonych ogromne znaczenie w pierwszych latach na Dolnym Śląsku, jako jedyna jawnie działająca struktura, w ramach której ludność ukraińska mogła pielęgnować swoje zwyczaje i tradycje. W latach 1946-1949 na tym terenie działały prawosławne parafie w Jeleniej Górze, Wrocławiu, Zimnej Wodzie, Michałowie, Studzionkach, Legnicy, Lubinie i Przemkowie. Świeckie organizacje - szkoły z możliwością nauki języka ukraińskiego - powstawały od roku 1952, a pierwsza organizacja zrzeszająca przedstawicieli tej grupy - Ukraińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne - w 1956 r.

Literatura

  1. Jarosław Syrnyk, Ludność ukraińska na Dolnym Śląsku (1945-1989), Wrocław 2007.
  2. Kto siedzi na miedzi(y)?, red. Jerzy Starzyński, Legnica 2013.
  3. Mom jo skarb, red. Elżbieta Berendt, Wrocław 2009-2014.
  4. Gustaw Juzala, Muzyka mniejszości narodowych w Polsce, [w:] Folklor muzyczny w Polsce. Suplement do podręcznika Jadwigi Sobieskiej - rozwój badań 1980-2005, red. Piotr Dahlig, Warszawa 2006.
nie

Zobacz także

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Niemcy

Więcej

Grupa etnograficzna

Czesi

Więcej

Grupa etnograficzna

Romowie

Więcej

Grupa etnograficzna

Reemigranci z Francji i Belgii

Więcej

Grupa etnograficzna

Kresowiacy - poleskie i wołyńskie

Więcej

Członkowie Łemkowskiego Zespołu Pieśni i Tańca "Kyczera": Katarzyna Tyliszczak i Adrian Czupak w oryginalnych strojach łemkowskich ze wschodniej Łemkowszczyzny, zdjęcie wykonano w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, 2017 r.

Grupa etnograficzna

Łemkowie

Więcej

Grupa etnograficzna

Kresowiacy – lwowskie, tarnopolskie, stanisławowskie

Więcej

Grupa etnograficzna

Białorusini

Więcej

Grupa etnograficzna

Kresowiacy – wileńskie

Więcej

Grupa etnograficzna

Osadnicy z Polski Centralnej i Wielkopolski

Więcej

Ta strona korzysta z plików cookies. Sprawdź naszą politykę prywatności żeby dowiedzieć się więcej.

0%