Piotr Buczek z Błankowej (Piwniczna-Zdrój) - twórca instrumentów pasterskich podczas pokazu w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu

Piotr Buczek z Błankowej (Piwniczna-Zdrój) - twórca instrumentów pasterskich podczas pokazu w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu, 2018. Fot. Jacek Kurzeja, Muzeum Ziemi Sądeckiej. https://muzeum.sacz.pl/ 

 

Górale Nadpopradzcy

Górale Nadpopradzcy, zwani też Czarnymi Góralami, Góralami Rytersko-Piwniczańskimi lub Góralami od Ryta i Piwnicznej, zamieszkiwali wschodnią część Beskidu Sądeckiego, osiedlając się przy obu brzegach Popradu i wzdłuż jego dopływów. Sąsiadowali więc z góralami rusińskimi – wpływ rusińskiej kultury widoczny jest zwłaszcza w południowej części regionu, w nadpopradzkiej gwarze czy tradycjach muzycznych. Obecne w folklorze muzycznym melodie czardaszowe to z kolei wpływy węgierskie. Górale Nadpopradzcy trudnili się przede wszystkim pasterstwem, toteż posiadali liczne zwyczaje związane z wypasem. Patronem pasterzy był św. Mikołaj, któremu w ramach prośby o opiekę nad stadem, 6 grudnia składano w darze wełnę. Na uwagę zasługuje z pewnością strój ludowy tej grupy oraz jej tradycyjna kuchnia, opierająca się w znacznej mierze na serze owczym.

Tekst: Joanna Hołda

Nazwa

Grupa wywodzi swoją nazwę od miejsca zasiedlenia - doliny rzeki Poprad. Określenie Czarni Górale odnosi się do ciemnego koloru sukna przeważającego w męskich ubiorach (inaczej niż w przypadku Górali Białych, tj. Sądeckich).

Terytorium

Górale Nadpopradzcy zamieszkiwali wschodnią część Beskidu Sądeckiego z pasmami Jaworzyny Krynickiej i Radziejowej. Ich osady, rozlokowane na obu brzegach Popradu i wzdłuż jego dopływów, charakteryzują się licznymi przysiółkami rozrzuconymi na górskich stokach. Podstawą gospodarki było rolnictwo i hodowla, z sezonową uprawą na śródleśnych polanach i pasterstwem owiec.

Osadnictwo

Górale Nadpopradzcy to grupa polskich górali wysunięta najdalej na wschód. Ich sąsiadami byli górale rusińscy: od wschodu Łemkowie, do południa Rusnacy na słowackim Spiszu, od południowego zachodu Rusini z okolic Szlachtowej. Jedynie od północy Górale Nadpopradzcy graniczyli z ludnością polską – Lachami i Góralami Sądeckimi. Od średniowiecza region przylegał do granicy między królestwami Polski i Węgier, utrzymując kontakty z wieloetnicznym Spiszem.

Krótki rys historyczny

Centrum regionu stanowi Piwniczna-Zdrój, miasto z sześćdziesięcioma górskimi przysiółkami o wiejskim charakterze, lokowane w 1348 r. przez Kazimierza Wielkiego przy trakcie handlowym wiodącym z Węgier do Krakowa. Na początku XX w. Piwniczna zaczęła rozwijać się jako miejscowość uzdrowiskowa i status ten posiada do dzisiaj.

Kultura ludowa

Gwara i folklor słowny

Gwara Nadpopradzia stanowi część dialektu małopolskiego. Zalicza się do gwar przejściowych. Wsie północnej części regionu znajdowały się w zasięgu gwary podegrodzkiej - najbardziej archaicznej odmiany sądeckiej gwary lachowskiej. W Piwnicznej oraz na południe od miasta widać wyraźnie wpływy łemkowskie, Górali Pienińskich oraz spiskie. Gwara nadpopradzka wyraźnie różni się od podhalańskiej. Dziś możemy ją poznawać m.in. dzięki Wandzie Łomnickiej-Dulak, poetce i badaczce lokalnego folkloru.

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Folklor muzyczny i taneczny Górali Nadpopradzkich ma charakter przejściowy, jest odmienny w północnej i południowej części regionu. Lokalne tradycje muzyczne kształtowały się pod wpływem sąsiednich grup i karpackiej kultury pasterskiej. Do repertuaru przeniknęły pieśni łemkowskie i ze słowackiego Spisza. Znane w regionie melodie krakowiakowe, polki i walce są wspólne z muzyką lachowską. Melodie czardaszowe i sposób gry na modłę czardaszową to wpływy węgierskie. Dawne instrumentarium obejmowało instrumenty pasterskie - trombity, rogi, fujarki i piszczałki. Popularne były także dudy, od XIX w. przy potańcówkach akompaniowano na heligonkach. Tradycyjne kapele (muzyki) składały się z instrumentów smyczkowych - skrzypiec i basów. Z czasem dołączyły do nich klarnet, heligonka czy bęben z talerzem. Repertuar pieśniowy obejmował wielozwrotkowe ballady, pieśni pasterskie, rekruckie, powszechne i zalotne, nabożne oraz obrzędowe, głównie weselne. Powszechny był śpiew grupowy, bez towarzyszenia instrumentów. Śpiewem poprzedzano i zamawiano taniec. Wśród tańców odnotowanych w regionie znalazły się polki i tańce w charakterze walca – śtajerek, zamiatany, walcerek. Charakterystyczne dla grup górskich są: obyrtany, taniec pasterzy wypasających bydło i konie - pasterski (koński) i grupowy taniec dziewcząt dokoła (paw). Ze Spisza i Moraw pochodzą ciardasz (madziar) i hanok. Tańce wykonywano miękko, na ugiętych kolanach, ozdabiając je przytupami. 

Obyczaje i obrzędy

Wśród Górali Nadpopradzkich znany był ciekawy zwyczaj związany z dniem św. Mikołaja, patrona pasterzy i stad. Do lat 50. XX w. pasterze proszący świętego o opiekę, składali w kościołach w Piwnicznej i Rytrze wełnę oraz len – „żeby wilki owiec nie brały” i „by len lepiej się rodził”. Dawnym zwyczajem, kultywowanym współcześnie w Piwnicznej, są wielkoczwartkowe przemarsze kłapaczy, czyli chłopców z drewnianymi kołatkami.      

Strój

Strój Górali Nadpopradzkich wywodzi się z dawnych strojów karpackich. Był dobrze przystosowany do warunków naturalnych. Długo bazował na materiałach domowych – samodziałowych płótnach lnianych, owczych suknach, skórach baranich i bydlęcych. Odznaczał się naturalną kolorystyką i skromnością zdobień. Miał wiele elementów wspólnych z ubiorami Łemków, spiskich Rusinów i Górali Szczawnickich. W stroju męskim charakterystyczne były kamizelki z fabrycznego sukna granatowego, czarnego lub czerwonego, zdobione mosiężnymi guzikami. Noszono je do góralskich spodni chołośni, z dwoma przyporami i lekko zwężanymi nogawkami z rozporem u dołu, szytych z samodziałowego sukna cornego (dawniej także białego). Ich ozdobą były czerwone sukienne wypustki w szwach nogawic, pompon nad rozporem i czerwone obszycia przyporów. Wierzchnim okryciem były gunie – kurtki z białego, później ciemnego, domowego sukna, sięgające do połowy ud. Na krawędziach miały obszycia z czerwonego sznurka, na wysokości pasa czerwoną aplikację w kształcie smreczka (kogutek). Modne były gurmanki (kabaty) z samodziałowego sukna, o kroju zapożyczonym z kurtek wojskowych. Obuwiem, noszonym zarówno przez mężczyzn jak kobiety, były skórzane kierpce z długimi nawłokami. Wyróżnik stroju kobiecego to tzw. błękiciory (farbanice) – długie, szerokie spódnice z domowego płótna w białe lub biało-niebieskie wzory, ręcznie drukowanego i farbowanego na granatowo lub ciemnoniebiesko. Na spódnice kobiety zakładały zapaski z białego płótna, zdobione koronkowymi wstawkami. Gorsety, szyte z ciemnych sukien i płócien, później aksamitów, były skromnie zdobione naszyciami z tasiemek. Starsze kobiety nosiły katanki – obcisłe kaftaniki z długimi rękawami, z jednobarwnych cienkich wełenek. Jako okrycie wierzchnie służyły płócienne płachty oraz duże chusty fabryczne, zarzucane na ramiona. Zimą noszono skromnie zdobione kożuszki.

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Podstawowym budulcem było drewno jodłowe i świerkowe. Budynki stawiano w konstrukcji zrębowej. Dachy, w przeszłości zwykle czterospadowe i strome, kryto gontem lub dartymi deskami. Zręby pozostawiano niebielone, szpary miedzy belkami utykano mchem i wylepiano gliną. Niekiedy wokół okien malowano wapnem szeroką obwódkę. Długo utrzymały się chałupy dymne, czyli bez kominów. Typowe były zagrody wielobudynkowe, składające się co najmniej z chałupy i budynku gospodarczego, stawianych równolegle do siebie. W zamożniejszych gospodarstwach stojące oddzielnie stodoła, spichlerz czy wozówka tworzyły zwarty czworobok. W górskich przysiółkach przeważały zagrody o nieregularnym układzie, z budynkami dopasowanymi do stoku. Sama Piwniczna zachowała średniowieczny układ z dużym kwadratowym rynkiem pośrodku i regularną zabudową wokół. Na początku XX w., wraz z rozwojem ruchu letniskowego, w miejscowej architekturze zaczęły się upowszechniać elementy budownictwa uzdrowiskowego.

Zabytki materialne

Jednym z charakterystycznych elementów nadpopradzkiego krajobrazu jest kościół pw. Narodzenia NMP w Piwnicznej, wzniesiony pod koniec XIX w. w miejscu wcześniejszej, drewnianej świątyni. Pamiątką epidemii, które w XIX w. nawiedzały nadpopradzkie wsie, jest krzyż na miejscu dawnego cmentarza cholerycznego na Nakle, postawiony w stulecie największej zrazy. O tragicznych dziejach przypomina płaskorzeźba Edwarda Gruceli „Roki morowego powietrza”.

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

W regionie obfitującym w drewno dobrze rozwijały się zajęcia związane z jego pozyskiwaniem i obróbką. Wśród miejscowych rzemieślników było wielu cieśli, stolarzy, kołodziejów i bednarzy. Popularnym zajęcie było flisactwo. Istotną dziedzinę rzemiosła stanowiła obróbka lnu i wełny oraz skór. Dobrze prosperowało tkactwo i folusznictwo, krawiectwo, kuśnierstwo i szewstwo. Popularną umiejętnością był wyrób rękawic tzw. furmańskich, plecionych z resztek wełny na drewnianej formie (desce). We wsiach rzemiosło często traktowano jako zajęcie dodatkowe, w Piwnicznej wykształciło się rzemiosło cechowe.

Tradycyjne kulinaria

Specjalność kuchni nadpopradzkiej, prostej i typowej dla terenów górskich, to porna bryndza o charakterystycznym, bardzo ostrym smaku. Popularnym daniem regionalnym są pierogi łomniczańskie - duże kluski z tartych ziemniaków wypełnione serem.

Literatura

  1. Brylak-Załuska M. (red.), Krakowiacy, Lachy, Górale. Stroje wsi małopolskiej, t. IX: Górale Sądeccy, Górale Nadpopradzcy, Nowy Sącz 2020.
  2. Ceklarz K., Hołda J. (red.), Kultura ludowa Górali Nadpopradzkich (od Piwnicznej i Rytra), Kraków 2021.
  3. Łomnicka-Dulak W., Nadpopradzka dawność. Gwara i kultura Górali z okolic Piwnicznej, Piwniczna-Zdrój-Nowy Sącz 2018.
  4. Kolberg O., Dzieła wszystkie, t. 44 i 45: Góry i Pogórze, Wrocław-Poznań 1968.
  5. Kowalska-Lewicka A., Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław 1980.
  6. Kowalska-Lewicka A. (red.), Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław-Kraków 1985.
  7. Michalikowa L., Folklor Górali i Pogórzan Ziemi Sądeckiej, Warszawa 1990.
  8. Piskorz-Branekova E., Polskie stroje ludowe, t. 3, Warszawa 2007.
  9. Szurmiak-Bogucka A., Wojtas M. (red.), Kolory Nadpopradzia. Regionalizm w Piwnicznej, Piwniczna-Zdrój 2011.
  10. Grucela E., Zajęcia ludności w XIX i XX w., [w:] Piwniczna-Zdrój 1348-1998, red. J. Długosz, Piwniczna-Zdrój 1998.
Piotr Buczek z Błankowej - twórca instrumentów pasterskich podczas pokazu

Piotr Buczek z Błankowej (Piwniczna-Zdrój) - twórca instrumentów pasterskich podczas pokazu w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu, 2018. Fot. Jacek Kurzeja, Muzeum Ziemi Sądeckiej. https://muzeum.sacz.pl/

 

Wyrób serów owczych w dymnej chałupie z Obidzy, pokaz w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu

Wyrób serów owczych w dymnej chałupie z Obidzy, pokaz w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu, 2018. Fot. Jacek Kurzeja, Muzeum Ziemi Sądeckiej. https://muzeum.sacz.pl/

 

 

Przygotowanie pierogów łomnicańskich, czyli klusek z tartych ziemniaków

Przygotowanie pierogów łomnicańskich, czyli klusek z tartych ziemniaków; pokaz w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu, 2023. Fot. Jacek Kurzeja, Muzeum Ziemi Sądeckiej. https://muzeum.sacz.pl/

  

Warsztaty wyrobu drewnianych instrumentów pasterskich

Warsztaty wyrobu drewnianych instrumentów pasterskich prowadzone w Sądeckim Parku Etnograficznym przez Piotra Buczka z Błankowej, 2021. Fot. Jacek Kurzeja, Muzeum Ziemi Sądeckiej. https://muzeum.sacz.pl/

  

Józef Fiedor – kołodziej z Łomnicy podczas pokazu w Sądeckim Parku Etnograficznym

Józef Fiedor – kołodziej z Łomnicy podczas pokazu w Sądeckim Parku Etnograficznym. 2023. Fot. Jacek Kurzeja, Muzeum Ziemi Sądeckiej. https://muzeum.sacz.pl/

 

Kapela Regionalnego Zespołu Rytrzoki

Kapela Regionalnego Zespołu Rytrzoki, 2023. Fot. Jacek Kurzeja, Muzeum Ziemi Sądeckiej. https://muzeum.sacz.pl/

  

nie

Zobacz także

Kobiety w tradycyjnym stroju ludowym

Grupa etnograficzna

Powiśle radomskie

Więcej

Kapliczka św. Krzysztofa w Babicach, gmina Krzywcza, listopad 2017 r.

Grupa etnograficzna

Pogranicze polsko-ruskie

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Orawa

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Skalne Podhale

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Region centralny ziemi radomskiej

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Lachy Limanowskie

Więcej

W drodze do Kalwarii.

Grupa etnograficzna

Górale Kliszczaccy

Więcej

Bojkowska chałupa ze Skorodnego w Bieszczadach /park etnograficzny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

Grupa etnograficzna

Bojkowie

Więcej

Górale w odświętnych strojach, Ochotnica Górna

Grupa etnograficzna

Górale Ochotniccy

Więcej

Chałupa doliniańska.

Grupa etnograficzna

Dolinianie

Więcej

Ta strona korzysta z plików cookies. Sprawdź naszą politykę prywatności żeby dowiedzieć się więcej.

0%