Sektor Lessowy

Sektor Lessowy 03.11.2021. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

Region Kielecko-Świętokrzyski

Bliskość opactwa świętokrzyskiego i puszcza miały wpływ na kulturę ludową regionu. Wiara i wierzenia przeplatały się tu ze sobą. Lud świętokrzyski tworzył własne melodie i według własnej woli przekształcał inne. Muzyka ludowa regionu, to szeroki zakres pieśni, piosenek i przyśpiewek oraz tańców, instrumentów i kapel. Powszechne w regionie rodzaje twórczości o specyficznej formie, to: kowalstwo artystyczne, ceramika, wytwarzanie koronek, serwet, obrazów na szkle. Unikalne w skali kraju jest bziukanie ogniem, zwyczaj stary, ale opisany dopiero w XIX wieku. Innym praktykowanym w czasie wielkanocnym zwyczajem jest bębnienie do rozpoczęcia mszy rezurekcyjnej, obwieszczające Zmartwychwstanie Chrystusa.

Tekst: Alicja Trukszyn

Nazwa

Dzisiejsze województwo świętokrzyskie, to region trzech krain: Góry Świętokrzyskie, Ponidzie, Wyżyna Sandomierska. Nazwa regionu pochodzi od Gór Świętokrzyskich, z centralnie położonymi Kielcami. Tworzą go ziemie historycznych powiatów: chęcińskiego, wiślickiego, częściowo radomskiego oraz sandomierskiego z Opatowem. Odległą podwaliną administracyjną była prowincja, a później województwo sandomierskie - stolica Sandomierz. W VIII – X w. na Łysej Górze istniał ośrodek kultu pogańskiego. W latach 1136-1137 Bolesław III Krzywousty ufundował tu opactwo benedyktynów, a w rok późnij dla syna Henryka utworzył Ziemię Sandomierską. W XI wieku stały tu grody: Małogoszcz, Tarczek, Wiślica, Zawichost. W okresie XI-XII w. obszar między Wisłą, Pilicą i Kamienną tworzyły ziemie: sandomierska, wiślicka i krakowska. W końcu XIV w. część Sandomierskiego (lewy brzeg Wisły) podzielono na powiaty: Sandomierski, Radomski, Chęciński; w XVI w. składało się ono z 9 powiatów. W XIX w. Oskar Kolberg podzielił województwo sandomierskie na regiony: kielecki; sandomierski, radomski, opoczyński.

Terytorium

Bliskość opactwa świętokrzyskiego i puszcza miały wpływ na kulturę ludową regionu. Wiara i wierzenia przeplatały się ze sobą. Ukształtowanie terenu, fauna i flora kreowały rzeczywistość, będącą efektem izolacji i odrębnych warunków środowiskowych, Gwara, wierzenia, stroje ludowe, sztuka i rzemiosło miały zawsze punkty wspólne: jeleń, krzyż, baba Jaga.

Osadnictwo

Najstarsze ślady osadnictwa wiążą się tu z kulturą trzciniecką - do ok. 1300 r. p.n.e w górnym i środkowym dorzeczu Wisły. Podstawą gospodarki było rolnictwo i pasterstwo, o czym świadczą archeologiczne osady ze szczątkami zbóż, kośćmi bydła rogatego, owiec, świń, kóz oraz mięso zwierząt dzikich – jeleni, dzików i lisów. Ziemia świętokrzyska w czasie istnienia państwa polskiego była terenem rozwiniętym. Powstawały pierwsze osady ludów słowiańskich. Góry Świętokrzyskie zostały skolonizowano najpóźniej (biskupstwo krakowskie zakładało osady dla eksploatacji złóż rud). Wyróżnia się trzy okresy osadnicze:

  1. Średniowieczny - o charakterze rolniczym. W XIII w. rozciąga się ono w najurodzajniejszych dolinach rzecznych, od wschodu do Nowej Słupi, a od południa do doliny Belnianki. Przełom XIII/XIV w. to lokowanie miast na prawie magdeburskim: Bodzentyn, Chęciny, Jędrzejów, Koprzywnica, Kunów, Kurzelów, Łagów, Opatowiec, Opatów, Pacanów, Połaniec, Wiślica, Sandomierz, Skalbmierz, Stopnica, Szydłów, Zawichost, Pierzchnica, Radoszyce, Nowa Słupia, Kielce i Wodzisław. Wsie urządzały się wokół miast i wzdłuż dróg do nich wiodących.
  2. Rolniczo-przemysłowy, w wieku XV—XVI. Ludność osad położonych w wyższych partiach dolin zajmowała się uprawą ziemi i najmowała do pracy w tworzących się przemysłach górniczych i hutniczych.
  3. Okres osadniczy obejmujący XVII i XVIII w., w którym doszło do zajęcia najwyższych partii Łysogór.

Krótki rys historyczny

Od XIV wieku do 1795 r., region świętokrzyski stanowił część prowincji małopolskiej z siedmioma powiatami. Sejmiki ziemskie województwa odbywały się w Opatowie, na których obierano na sejm koronny posłów (po jednym z powiatu) i dwóch deputatów z całego województwa na trybunał małopolski do Lublina i jednego komisarza do Radomia. W XIX stuleciu zrodziło się pojęcie „ziemi kieleckiej” lub „regionu kieleckiego” oraz „świętokrzyskiego”.

Kultura ludowa

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Lud świętokrzyski tworzył własne melodie i według własnej woli przekształcał cudze. Przekazywano teksty ustnie, bez zapisu nutowego. Muzyka ludowa regionu, to również szeroki zakres pieśni, piosenek i przyśpiewek oraz tańców, instrumentów i kapel.

Obyczaje i obrzędy

Wpisane w roczny kalendarz agrarny. To wręcz religia, wyznanie, przeświadczenie o słuszności i potrzebie ich kultywowania. Przekonanie o istnieniu zjawisk nadprzyrodzonych i przyjęte w grupie sposoby zachowania się w określonych sytuacjach: taniec na len i konopie – kusoki/zopusty, ostatki, potańcówki w chałupie, topienie Marzanny, błogosławieństwo, gaik maik, chrzciny, jesienne zajęcia gospodarskie.  

Strój

Region leży w strefie zazębiania się wpływów małopolskich z mazowieckimi. Można wyróżnić stroje: południowo-małopolskie (krakowski, sandomierski, świętokrzyski i kielecki) oraz północne o wpływach Mazowsza (opoczyński i strój Puszczy Radomskiej). Północną granicę stroju krakowskiego (wschodniego), wyznacza noszenie charakterystycznej brązowej sukmany z tzw. „suką”. Jej zasięg wyznaczała linia biegu rzeki Krztyni, następnie Nidy aż do Morawicy i na południe ku Chmielnikowi.


Fot. Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 


Fot. Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 


Fot. Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 


Fot. Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Typ zabudowy wsi powszechny w regionie, to jednodrożny zwarty (ulicówka). Inne występujące typy, to: wielodrogowy (układ przynajmniej kilku dróg); placowy (plac centralny bez cech rynku ze względu na jego nieregularność); miejski z rynkiem i zwartą zabudową wokół rynku i głównych ulic; urbanistyczny z rynkiem w centrum, z ubytkami zabudowy wokół niego lub z zabudową częściowo zagrodową wokół rynku; pierwotnie miejski (tracący typowo miejski charakter), z rozległym placem, będącym prawdopodobnie pozostałością rynku, wokół którego dominuje zabudowa zagrodowa i zabudowany wewnątrz. Sporadycznie występują też inne formy.

Zabytki materialne

Zamek Królewski w Chęcinach, Pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach. Klasztor na Łyścu, Zamek Krzyżtopór, Muzeum Archeologiczne i rezerwat przyrody Krzemionki Opatowskie, Opactwo Cystersów w Wąchocku, Zamek w Szydłowie, Bazylika kolegiacka w Wiślicy, Samsonów (ruiny Huty Józef), Sztetl w Chmielniku, ruiny zamku w Bodzentynie, kościół w Tarczku.

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Powszechne w regionie rodzaje twórczości, o odrębnej i unikatowej formie, to: kowalstwo artystyczne, ceramika, koronki, serwety, obrazy na szkle, rzeźby, kosze wiklinowe, garncarstwo, rymarstwo, powroźnictwo, budownictwo, wytwarzanie narzędzi, strojów, przedmiotów zdobniczych i codziennego użytku; przedmioty kultu religijnego.

Tradycyjne kulinaria

Kuchnia świętokrzyska wywodzi się z tradycji wiejskiej. Niezbyt żyzna ziemia rodziła: ziemniaki, kapustę, rośliny strączkowe, zboża na kaszę i mąkę. Lasy dostarczały grzybów i miodu, a żyzne Ponidzie i Sandomierszczyzna owoców. Podstawowe dania, to: zalewajka gotowana na kwaśnym żurze z ziemniakami, grzybami i skwarkami, goły z okrasą, kugiel – zapiekanka ziemniaczana z mięsem - danie żydowskie, parzybroda – na kapuście z ziemniakami z boczkiem, cebulą; ciaparacha – kapusta z grochem, barszcz czerwony z ziemniakami; podpłomyki, pierogi z jagodami, zakwas z buraków.

Inne wyróżniki 

Bębnienie. Kawalerowie bijący w wielki bęben, obwieszczający o Zmartwychwstaniu Chrystusa, trwa do rozpoczęcia mszy rezurekcyjnej. Jest to nawiązanie do dnia zmartwychwstania Chrystusa, kiedy to powstać miał ogromny huk, aż pękały skały.

Netografia

Gwara i folklor słowny         

http://pik.kielce.pl

https://www.wbp.kielce.pl

http://pik.kielce.pl

 

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec        

https://www.wdkkielce.pl

 

Obyczaje i obrzędy   

https://www.wdkkielce.pl

http://pik.kielce.pl

https://ostrowiecka.pl

https://mwk.com.pl

 

Strój   

https://www.wdkkielce.pl

http://pik.kielce.pl

https://mwk.com.pl

 

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

https://www.perlypolski.pl

http://www.naszekielce.com

https://swietokrzyskie.travel

 

Zabytki materialne    

https://www.swietokrzyskie.pro

https://www.dladziedzictwa.org

https://mwk.com.pl 

 

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło       

http://pik.kielce.pl

 

Tradycyjne kulinaria 

http://www.swietokrzyskakuzniasmakow.pl

https://www.sodr.pl

Literatura

  1. Cygan St., Z gwary świętokrzyskiej, Kielce 2009.
  2. Gloger Z., Geografia historyczna dawnej Polski, Kraków 1903.
  3. Kamocki J.M., Strój świętokrzyski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1961.
  4. Pałucki W., Atlas Historyczny Polski, Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, IH PAN, 1993.
  5. Szot-Radziszewska, Trukszyn A., Musiał E., Potrawy tradycyjne z regionu Gór Świętokrzyskich, Modliszewice 2014.
  6. Okła G., Mała Ojczyzna Świętokrzyskie, Dziedzictwo Kulturowe, Kielce 2002.
  7. Patkowski A., Sandomierskie – Góry Świętokrzyskie, Cuda Polski, Poznań 2012.
  8. Pyzik Z., Pieśni ludowe z Łysogór, Kielce 1963.
  9. Skotnicka J., Dział Sztuki Ludowej [w:] Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach, 2009.
  10. Suchorowski St., Gaik Świętokrzyski, Widowisko obrzędowe w 1 odsłonie, Kielce 1938.
  11. Szurowa B., Drewniane budownictwo ludowe we wsi Kakonin w powiecie kieleckim. Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego 9, 429-465, 1975.
  12. Trukszyn A., Kalendarz zwyczajów ludowych – świętokrzyski rok agrarny, Kielce 2023.
  13. Woźniak A., Piękno użyteczne. Polskie stroje ludowe, katalog wystawy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, 2004.
  14. UCHWAŁA NR LXV/806/23 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO z dnia 26 października 2023 r. w sprawie przyjęcia ,,Programu Opieki nad Zabytkami Województwa Świętokrzyskiego na lata 2023-2026"
Żniwa, snopki zboża.

Żniwa 22.07.2020 r. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

Pranie, rzeka Czarna Nida.

Pranie, Czarna Nida. Koło Gospodyń Wiejskich Występy, 09.08.2022 r. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

Żniwa

Żniwa, 9.08.2020 r. Fot. Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/

 

Anioł Pański. Koło Gospodyń Wiejskich Wystepy

Anioł Pański. Koło Gospodyń Wiejskich Wystepy. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/

 

 

 

Sektor wyżynny 01.04.2024 r. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/

 

Zima. Sektor Małomiasteczkowy

Zima. Sektor Małomiasteczkowy 06.01.2017 r. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/

 

Ponidzie, Grodzisko Stradów

Ponidzie, Grodzisko Stradów 03.04.2021 r. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

Ponidzie

Ponidzie, Kielcka Szkoła Krajobrazu Pasiak z pól. m. Cieszkowy, 23.09.2020 r. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/

 

 

 

Sektor wyżynny 01.04.2024 r. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

Strój Świętokrzyski.

Strój Świętokrzyski. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

Region kielecko-świętokrzyski. M. B. Zielna. Fot Mariusz Łężniak, Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

nie

Zobacz także

Grupa etnograficzna

Region puszczański

Więcej

Górale w odświętnych strojach, Ochotnica Górna

Grupa etnograficzna

Górale Ochotniccy

Więcej

Grupa etnograficzna

Zamojszczyzna

Więcej

Łemkowska chyża z Komańczy. Park etnograficzny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.

Grupa etnograficzna

Łemkowie

Więcej

Dziady zapustne, Radziłów, 2002 r.

Grupa etnograficzna

Mazowsze Wschodnie

Więcej

Zagroda z Kopci w Parku Etnograficznym Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, 2020 r.

Grupa etnograficzna

Lasowiacy

Więcej

Grupa etnograficzna

Górale Sądeccy

Więcej

Młodzieżowy Zespół Regionalny Szczyrzycanie w strojach szczyrzyckich, ze wsi Szczyrzyc

Grupa etnograficzna

Lachy Szczyrzyckie

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Górale Babiogórscy

Więcej

Grupa Dziadów noworocznych z przełomu lat 1958/1959

Grupa etnograficzna

Żywiecczyzna

Więcej

Ta strona korzysta z plików cookies. Sprawdź naszą politykę prywatności żeby dowiedzieć się więcej.

0%