Stara wioska na mazowszu

Górale Babiogórscy

Górale Babiogórscy (Babiogórcy) zamieszkiwali wsie rozlokowane na północ od Babiej Góry, w dolinie rzeki Skawicy. Trudnili się przede wszystkim wypasem owiec, stąd w folklorze częste są wątki nawiązujące do tradycji pasterskich - wiele zwyczajów wiąże się z zabiegami ochronnymi stada oraz z wiosennym i jesiennym redykiem. Powszechnym zajęciem było też stolarstwo, bednarstwo i wyrób gontów, a w przypadku kobiet - hafciarstwo. Górale Babiogórscy nierzadko zajmowali się również zbójnictwem - jedną z pamiątek tego typu tradycji w rejonie Babiej Góry jest tzw. zbójnicka kapliczka w Zawoi Policznem. Legenda głosi, że została ona wzniesiona jako przebłaganie za zbójeckie grzechy.

Tekst: Joanna Hołda

Nazwa

Nazwy Górale Babiogórscy oraz Babiogórcy wywodzą się od masywu Babiej Góry, u podnóża której położne były osady przedstawicieli tej grupy etnograficznej.

Terytorium

Babiogórcy zamieszkiwali wsie rozlokowane w dolinie rzeki Skawicy, na północ od Babiej Góry, której masyw przez stulecia stanowił granicę między Polską a Węgrami. Sąsiadowali z Orawianami, Góralami Żywieckimi, Kliszczakami oraz wsiami pogranicza góralsko-krakowskiego i terenami o silnych wpływach podhalańskich.

Osadnictwo

W średniowieczu niedostępne puszcze pod Babią Górą były zasiedlane przez tzw. ludzi luźnych - zbiegów, poszukiwaczy skarbów, myśliwych. Od XV w. ziemie te, jako część królewszczyzny, wchodziły w skład starostwa lanckorońskiego. Zorganizowana akcja osadnicza posuwała się na południe doliną rzeki i miała charakter rolniczy. Do najstarszych osad należały Maków, Juszczyn i Grzechynia. Na przełomie XVI i XVII w. w wyżej położone partie górskie dotarli pasterze wołoscy.

Krótki rys historyczny

W latach 20. XX w. Zawoja stała się popularną miejscowością letniskową.  

Kultura ludowa

Gwara i folklor słowny

Gwara Górali Babiogórskich należy do gwar małopolskich z terenu suskiej wyspy gwar jednonosówkowych. Tradycyjne słownictwo zachowało wiele elementów pochodzenia wołoskiego. W folklorze częste są wątki nawiązujące do tradycji pasterskich i zbójnickich.

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

W pieśniach i tańcach Babiogórców widać wpływy krakowskie, żywieckie i podhalańskie. W przeszłości popularnym instrumentem były dudy, kapele tworzyły skrzypce i basy. Tańce zamawiano u kapeli przyśpiewką. Chętnie tańczono walce i polki: wściekłą, z nogi, z kropką. W rytmie obu tańczony był zawojski. Starszy rodowód miały tańce pasterskie, które naśladowały zaganianie owiec i zabawy na pastwisku: pasterski, obyrtany i siustany. Towarzyszyły im zawołania i przyśpiewki o tematyce pasterskiej. Do archaicznych tańców należał hajduk, wywodzący się z męskich tańców okrężnych, tańczony przez pasterzy i będący popisem zręczności. Podczas wesel tańczono korowodowy wywodzony, a przy wyprowadzaniu pani młodej do domu męża - taniec ze skrzynią. Wydziwiany był tańcem czterech par poruszających się po krzyżu. Tańcem samych kobiet, wykonywanym na dobry chów i urodzaj, był deptok

Obyczaje i obrzędy

W dawnej obrzędowości Babiogórców wiele zwyczajów związanych było z sezonowym wypasem owiec. Stada wyganiano na hale po dniu św. Wojciecha (23 kwietnia). Do wiosennego redyku należało się odpowiednio przygotować, bezpieczny i pomyślny wypas wymagał wielu zabiegów ochronnych i magicznych. Baca posługiwał się przy nich m.in. ziołami święconymi na Matki Boskiej Zielnej i wodą święconą w dniu Trzech Króli. Do ochrony stad wykorzystywano też wosk z paschału lub świecy palonej przy chrzcie, stułę i kości zebrane na cmentarzu. Wypas należało skończyć na św. Michała (29 września). Powrotowi z gór towarzyszyły śpiewy i muzyka, dzieci i dziewczęta we wsi były wówczas obdarowywane redykałkami - zwierzątkami uformowanymi z sera.

Strój

Strój Babiogórców należy do grupy strojów karpackich. Wśród pasterzy długo utrzymały się koszule wałaskie, krótkie, z szerokimi rękawami bez mankietów. Do pracy w polu mężczyźni nosili płócienne gacie z szerokimi nogawkami. Sukienne białe portki o góralskim kroju, bukowe, w przeszłości miały wąskie nogawki i jeden przypór, były skromnie zdobione wełnianym sznurkiem wzdłuż szwów i wokół przyporów. W połowie XIX w. przypory, już dwa, zaczęto zdobić parzenicami w formie trójlistnej pętlicy lub sercówkami. Kamizelki wkładane na płócienne koszule szyto z fabrycznych sukien granatowych, ciemnozielonych lub szafirowych. Okryciem wierzchnim była cucha - płaszcz z samodziałowego brązowego sukna, zdobiony barwnym haftem włóczkowym. Kawalerowie zarzucali ją na jedno ramię, starsi zakładali z rękawami. Czarne filcowe kapelusze miały szerokie ronda, lekko wygięte w górę. Charakterystyczne były zimowe czapki baraniate, z czerwonego sukna na futrzanym podbiciu, zdobione haftem i pomponem. W strojach kobiecych długo dominowało białe płótno lniane, z którego szyto koszule, halki, spódnice, zapaski oraz chusty naramienne (rańtuski, łoktuski) i czepcowe, zdobiąc je białym haftem. Z czasem modne stały się spódnice z płócien ręcznie drukowanych i barwionych na indygo, granat lub czerń, a od przełomu XIX i XX w. - wełniane tybetówki. Gorsety noszono sukienne, ciemnozielone, granatowe, bordowe i szafirowe, skromnie wyszywane w leluje i kwiatusie. W latach 20. XX w. upowszechniły się gorsety aksamitne zdobione na wzór krakowskich. Wierzchnim okryciem była jadwiśka, kaftanik z perkali lub wełenek.

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Do połowy XIX w. w regionie przeważały zagrody jednobudynkowe. W przeszłości typowe były chaty jednoizbowe, ze wspólnym pomieszczeniem dla ludzi i bydła, wywodzące się z szałasu pasterskiego. Z czasem wydzielono część mieszkalną i dostawiono kolejne pomieszczenia gospodarcze. U majętniejszych górali dom i budynek gospodarczy, ze stajnią i stodołą pod jednym dachem, stawiano oddzielnie. Budowano domy dwurodzinne, tzw. na dwa końce, z drugą izbą mieszkalną i piekarnią, dostawianymi zwykle po przeciwnej stronie sieni. Charakterystyczne były wolnostojące piwniczki wkopane w stok, o ścianach z kamienia, nakryte dwuspadowymi daszkami z dranic. W zagrodach położonych w pobliżu potoku niekiedy stawiano mały młynek lub tartak, do którego wodę doprowadzano przykopą. Budynki wznoszono w konstrukcji zrębowej ze świerkowych i jodłowych okrąglaków lub płazów. Dachy, pierwotnie czterospadowe, od końca XIX w. częściej o dwóch połaciach, kryto gontem. W niektórych wsiach, na wzór domów podhalańskich, drzwi wejściowe wieńczono półkoliście.

Zabytki materialne

Jedną z pamiątek zbójnickich tradycji w rejonie Babiej Góry jest kapliczka w Zawoi Policznem, znana jako „zbójnicka kaplica”. W XVIII w. niejeden mieszkaniec podbabiogórskich wsi należał do zbójnickiego towarzystwa. Najbardziej znana była kompania J. Baczyńskiego ze Skawicy. Kapliczka, wymurowana z polnego kamienia, została ufundowana prawdopodobnie w pierwszej połowie XVIII w. jako zadośćuczynienie za zbójnickie występki. Nosi wezwanie św. Jana Chrzciciela - patrona zbójników.

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

W regionie dobrze prosperowały rzemiosła drzewne. Powszechnym zajęciem było bednarstwo i wyrób gontów. Wyróżniały się wyroby miejscowych cieśli i stolarzy. Ze stołów o blatach zdobionych intarsją słynęły Skawica, Zawoja i Juszczyna. Chłopskie rodziny trudniły się wyrobem koszyków z korzeni, obróbką nici lnianych i tkactwem. W drugiej połowie XIX w. Maków i okoliczne wsie stały się znanym ośrodkiem hafciarskim. Miejscowe hafciarki białym haftem dziurkowym, tzw. angielskim, zdobiły płócienne stroje ludowe - zapaski, halki, koszule czy chusty. Ich wyroby były popularne także poza regionem. W latach 90. XIX w. w Makowie założono szkołę hafciarską. Na omawianym terytorium istnieją również tradycje ludowego malarstwa - najbardziej znaną babiogórską malarką ludową jest Dorota Lampart (1906-2005) z Zawoi.

Tradycyjne kulinaria

Do tradycyjnych potraw Babiogórców należały polewki i bryjki gotowane z żytniej mąki na wodzie lub mleku, czasem z dodatkiem grzybów, owoców lub sera. Popularne były kluski wykładane, robione z uprażonej i zalanej gorącą wodą mąki, moczone w maśle lub słoninie oraz haluszki z białej mąki lub ziemniaków, okraszone słoniną i posypane bryndzą. Z razowej żytniej mąki wypiekano chleby, kołacze, podpłomienie, a na blasze grube placki moskole. Jedzono gotowane na gęsto kasze - krupy, czasem z dodatkiem grzybów, maszczone słoniną i popijane mlekiem. Z surowej lub kiszonej kapusty przyrządzano kwaśnicę czy gołąbki szulki nadziewane kaszą. Sokiem spod kapusty zalewano kluski i kasze. Kapustę okraszoną zasmażką jedzono z ziemniakami. Najprostszym daniem były ziemniaki pieczone w popiele lub gotowane w wodzie, omaszczone słoniną i popite kwaśnym mlekiem.

Netografia

Terytorium

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy

Rys historyczny

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy

Gwara i folklor słowny

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy/gwara-goacute-rali-babiogoacute-rcoacute-w

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy/tance-goacute-rali-babiogoacute-rskich

Obyczaje i obrzędy

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy/obrzedy-i-zwyczaje-doroczne

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy/obrzedy-i-zwyczaje-rodzinne

https://etnomuzeum.eu/zbiory-mek

https://etnomuzeum.eu/wzornik-inspiracji

Strój

https://etnomuzeum.eu/zbiory-mek

https://etnomuzeum.eu/wzornik-inspiracji

https://skarbygorali.pl/artykul/gorale-babiogorscy-1777067601

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

https://www.skansen-markowa.pl/index.php

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy/budownictwo-i-mieszkanie-wiejskie

Zabytki materialne

https://www.skansen-markowa.pl/index.php

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy/warto-zobaczyc

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

https://zawoja.pl/sztuka-ludowa-gminy-zawoja/

https://skarbygorali.pl/artykul/gorale-babiogorscy-1104389330

https://etnomuzeum.eu/zbiory-mek

https://etnomuzeum.eu/wzornik-inspiracji

Tradycyjne kulinaria

https://www.etnozagroda.pl/gorale-babiogorscy/pozywienie-kuchnia

https://malopolska.pl/malopolskismak

https://gov.pl/web/rolnictwo/lista-produktow-tradycyjnych12

Inne wyróżniki

http://www.karpackamapaprzygody.pl/index.php/kmpTrail/poi/view/id/2149

http://www.karpackamapaprzygody.pl/index.php/kmpTrail/trail/view/id/158

Literatura

  1. Brylak-Załuska M. (red.), Krakowiacy, Lachy, Górale. Stroje wsi małopolskiej, t. VI: Górale Babiogórscy, Górale Orawscy, Nowy Sącz 2020.
  2. Długosz M. (red.), Dzieła rąk, umysłu i serca. Tradycyjne umiejętności i rzemiosła w województwie małopolskim, Kraków 2005.
  3. Janicka-Krzywda U. (red.), Monografia Zawoi, Kraków-Zawoja 1996.
  4. Janicka-Krzywda U. (red.), Kultura ludowa Górali Babiogórskich, Kraków 2010.
  5. Małeta A., Z dziejów muzykowania na dudach w Beskidach Zachodnich, „Rocznik Babiogórski”, t. 5, 2003.
  6. Rydel L., Folklor muzyczny po obu stronach Babiej Góry, [w:] Gdy do tej Babiej Góry przyjdziesz, t. 2, red. J. Stroka, Bielsko-Biała–Sucha Beskidzka 1986.
  7. Szafer W. (red.), Babiogórski Park Narodowy, Kraków 1963.
nie

Zobacz także

Dziady zapustne, Radziłów, 2002 r.

Grupa etnograficzna

Mazowsze Wschodnie

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Region Opoczyński

Więcej

Strój wilamowski

Grupa etnograficzna

Wilamowianie

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Lachy Limanowskie

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Region centralny ziemi radomskiej

Więcej

Kapliczka św. Krzysztofa w Babicach, gmina Krzywcza, listopad 2017 r.

Grupa etnograficzna

Pogranicze polsko-ruskie

Więcej

Widok na Wisłę ze skarpy w okolicy Józefowa nWisłą

Grupa etnograficzna

Powiśle Lubelskie

Więcej

Druhny i drużbowie weselni. Bronowice

Grupa etnograficzna

Krakowiacy Zachodni

Więcej

Górale w odświętnych strojach, Ochotnica Górna

Grupa etnograficzna

Górale Ochotniccy

Więcej

Stara wioska na mazowszu

Grupa etnograficzna

Spisz

Więcej

Ta strona korzysta z plików cookies. Sprawdź naszą politykę prywatności żeby dowiedzieć się więcej.

0%